Διαφέρει το θύειν (θυσία, θυηλές) του “ἔρδειν” & “ῥέζειν” (ιερουργία, σφάξαι ιέρειον)


«Το “θύειν[1], το οποίο συνηθίζουν να χρησιμοποιούν οι νεότεροι, οι παλαιοί το έλεγαν “ἔρδειν” (ἔρδω)[2] και “ῥέζειν”(ῥέζω)[3]. Αντιθέτως το “θύειν[4] το χρησιμοποιούσαν αντί του κάνω προσφορά, προσφορές που τις έλεγαν και “θυηλὰς[5] (θυηλές). “στην πυρά έριξε θυηλές[6], λέει ο Όμηρος (Ιλιάδα, Ι’΄, στ. 220[7]).»[8]

—Βλ. Πρόκλος «Υπόμνημα στα Ησιόδου Έργα και Ημέρες» —

Κεφάλας Δ. Ευστάθιος (Αμφικτύων) – 16/2/2014


[1]  βλ.   Πλάτων «Πολιτεία, 378.a.5 – 378.a.6» :

Resp 378.a.5 ` to     Resp 378.a.6 θυσαμένους οὐ χοῖρον ἀλλά τι μέγα καὶ ἄπορον θῦμα,

 

[2]  Βλ. Όμηρος «Οδύσσεια» :
Od 7.202 ` to     Od 7.202 ἡμῖν, εὖθ᾽ ἕρδωμεν ἀγακλειτὰς ἑκατόμβας,
Od 11.132 ` to     Od 11.132 οἴκαδ᾽ ἀποστείχειν ἕρδειν θ᾽ ἱερὰς ἑκατόμβας
Od 23.279 ` to     Od 23.279 οἴκαδ᾽ ἀποστείχειν ἕρδειν θ᾽ ἱερὰς ἑκατόμβας
Lexicon Homericum 75.24 ` to     Lexicon Homericum 75.25 <ρδειν> = ἐπὶ μὲν τοῦ θύειν «ἔρδων δ᾽ Ἀπόλλωνι,» ἐπὶ δὲ τοῦ   πράσσειν «ἔρδ᾽ αὐτὰρ οὗτοι πάντες ἐπαινέομεν θεοὶ ἄλλοι.»
Etymologicum epsilon.64.10 ` to     Etymologicum epsilon.64.11 <ρδω>. παρὰ τὸ ῥέζω, τροπῇ τοῦ ζ εἰς δ, καὶ μεταθέ σει τοῦ ρ.
Etymologicum Gudianum  epsilon.517.13 ` to     Etymologicum Gudianum  epsilon.517.13  <ρδω> = … παρὰ τὸ ῥέζω. καὶ εἰς τὸ Ῥέξας.
[3]     Βλ. Όμηρος «Ιλιάδα» και «Οδύσσεια»:
Il 1.147 ` to     Il 1.147 ὄφρ᾽ ἥμιν ἑκάεργον ἱλάσσεαι ἱερὰ ῥέξας.  
Il 9.357 ` to     Il 9.357 αὔριον ἱρὰ Διὶ ῥέξας καὶ πᾶσι θεοῖσι
Od 4.473 ` to     Od 4.473 ῥέξας ἱερὰ κάλ᾽ ἀναβαινέμεν, ὄφρα τάχιστα
Od 9.553 ` to     Od 9.553 ῥέξας μηρί᾽ ἔκαιον· ὁ δ᾽ οὐκ ἐμπάζετο ἱρῶν,
Scholia in Iliadem  1.444b.1 ` to     Scholia in Iliadem  1.444b.2 <ῥέξαι> = καὶ σφάξαι· τὸ δὲ θῦσαι ἐπὶ τοῦ †θυσιάσαι† μόνως φησίν.
Scholia in Iliadem  1.444.1 ` to     Scholia in Iliadem  1.444.2 <Ῥέξαι> = Ἐπιτελέσαι, θῦσαι, ἱερουργῆσαι.
Etymologicum Gudianum  rho.491.12 ` to     Etymologicum Gudianum  rho.491.15 <Ῥέζω> = σημαίνει τρία, τὸ πράττω, ὡς τὸ, νῦν δὲ τόδε   μεγ᾽ ἄριστον ἐν Ἀργείοισιν ἔρεξε· τὸ θύω, ἄλλος   δ᾽ ἄλλῳ ἔρεζε θεῶν αἰειγενετάων· καὶ τὸ τῇ χειρὶ   καταψῶ· χειρὶ τέ μιν κατέρεξε· καὶ εἰς τὸ ἔργον.
Etymologicum Gudianum  rho.491.16 ` to     Etymologicum Gudianum  rho.491.17 <Ῥέξας> = παρὰ τὸ ἕρδω τὸ θύω, ἐν ὑπερβιβασμῷ ῥέδω, καὶ τροπῇ τοῦ δ εἰς ζ, ῥέζω.
Fragmenta de glossis Homericis 75.99.24 ` to     Fragmenta de glossis Homericis 75.99.25 <ῥέξαι> =· θῦσαι (Α 444 ). πρᾶξαι (Β 802 ). διαθεῖναι. ποιῆσαι (Γ 354 ).  
Etymologicum magnum 701.37 ` to     Etymologicum magnum 701.41   <Ῥέξας> = Παρὰ τὸ ἔρδω, τὸ θύω, ὑπερβιβασμῷ, ῥέδω· τροπῇ Δωρικῇ, ῥέζω· ὁ μέλλων, ῥέξω. Σημαίνει δὲ τρία· τὸ πράττω, ὡς τὸ,   Μέγ᾽ ἐν Ἀργείοισιν ἔρεξε. τὸ θύω, ὡς τὸ, Ἄλλος ἄλλῳ ἔρεζε θεῶν· καὶ τὸ τῇ χειρὶ καταψῶ, ὡς τὸ,   Χειρί τέ μιν κατέρεξεν.

[4]  Scholia in Iliadem  6.270a1.1 ` to     Scholia in Iliadem  6.270a1.2  <θυεσσιν> = ἡμεῖς θυμιάματα, Ἀττικοὶ †θηλύματα†· τὸ δὲ ἔμψυχον ἱερεῦσαι, σφάξαι, ῥέξαι.

Scholia in Iliadem  6.270a2.1 ` to     Scholia in Iliadem  6.270a2.3 ἃ ἡμεῖς θυμιάματά φαμεν, οἱ δὲ Ἀττικοὶ †θηλύματα† ἀπὸ τοῦ ἐκθηλύνειν. ἐπὶ δὲ τῶν ἐμψύχων κυρίως τὸ ἱερεῦσαι λέγεται, ὅ ἐστι σφάξαι.

De diversis verborum significationibus  theta.90.1 ` to     De diversis verborum significationibus  theta.90.4  <θεσθαι> = τοῦ σφάττεσθαι διαφέρει. ὅτι τὸ μὲν θύεσθαι ἐπὶ τιμῇ θεοῦ· καὶ μαντεύεσθαι διὰ σπλάγχνων θύεσθαί φαμεν. τὸ δὲ σφάττεσθαι καθ᾽ἥντινα οὖν αἰτίαν φονεύεσθαι. καὶ τὸ μὲν ἐπ᾽ἀλόγου, τὸ δὲ ἐπ᾽ἀνθρώπου τάσσεται.

De adfinium vocabulorum differentia  456.1 ` to     De adfinium vocabulorum differentia  456.6 <σφάξαι> καὶ <θῦσαι> διαφέρει. θῦσαι μὲν γάρ ἐστι τὸ θυμιάσαι, σφάξαι δὲ τὸ ἱερουργῆσαί τι ζῷον. καὶ Ὅμηρος τὴν διαφορὰν τετήρηκεν οὕτως, ἐπὶ μὲν τοῦ θῦσαι εἰπών (Ι 219 sq. )·  «θεοῖσι δὲ θῦσαι ἀνώγει  Πάτροκλον ὃν ἑταῖρον· ὁ δ᾽ ἐν πυρὶ βάλλε θυηλάς», ἐπὶ δὲ τοῦ σφάξαι (Α 459  Β 422 )·
Praeparatio sophistica 74.3 ` to     Praeparatio sophistica 74.6   <θσαι> = ἀντὶ τοῦ θυμιᾶσαι ( Hom. I 220 ) «θεοῖσι δὲ θῦσαι ἀνώγει Πάτροκλον, ὃν ἑταῖρον· ὁ δ᾽ ἐν πυρὶ βάλλε θυηλάς». λέγει δὲ θυηλὰς τὰς ἀπαρχὰς τῶν τεθυμένων ἱερείων. καὶ ἐν τῇ ἀρχαίᾳ κωμῳδίᾳ τὸ θῦσαι ἀντὶ τοῦ θυμιᾶσαι.
Etymologicum magnum 457.30 ` to     Etymologicum magnum 457.31   <Θυεσσι> =  Σὺν θυέεσσι, σὺν τοῖς θυμιάμασι· τουτέστι μετὰ θυσιῶν. Ἐκ τοῦ θύω, τὸ θυμιῶ, παράγωγον θυόεις θυόεντος· ἡ δοτικὴ τῶν πληθυντικῶν, θυόεσι· καὶ τροπῇ θυέεσι.
[5]       Lexicon  theta.837.1 ` to     Lexicon  theta.841.2  <θυηλς> = ἀπαρχάς (Ι  220). ἢ τὰς διὰ θυμάτων μαντείας. <θυηκοι> = ἱερεῖς. <θυηλν> = θυσίαν. <θυλματα> = τὰ ἐπιφερόμενα ἄλφιτα εἰς θυσίαν. <θυηπλος> = ὁ περὶ τὰς θυσίας ἀναστρεφόμενος ἱερεύς.
Scholia in Iliadem  9.219.1 ` to     Scholia in Iliadem  9.220.1 <Θσαι.> = Θυμιᾶσαι, ἀπάρξασθαι.  <Θυηλς> = Τὰς ἀπαρχάς.
Etymologicum Gudianum  theta.266.28 ` to     Etymologicum Gudianum  theta.266.29 <Θυηλα> = θυσίαι, ἀπαρχαί. Φιλόχορος γῆς παῖδας εἶ   ναι θυηλὰς, ἃς πρώτας θῦσαι τοῖς θεοῖς.
Etymologicum Gudianum  theta.266.33 ` to     Etymologicum Gudianum  theta.266.35 <Θυηλς> = κυρίως μὲν τοὺς θύλακας λέγουσι, εἰς οὓς τὰ θυμιάματα ἐμβάλλεται. τὸ τῶν θεῶν ἕνεκα ἄλιγμον   ἡνωμένον. καταχρηστικῶς δὲ λέγεται καὶ πᾶσα θυσία.
Etymologicum magnum 457.32 ` to     Etymologicum magnum 457.36   <Θυηλα> = Παρὰ τὸ θύω, θυηλή· κυρίως μὲν τοὺς θύλακας, εἰς οὓς τὰ θυμιάματα ἐμβάλλεται· καταχρηστικῶς δὲ πᾶσα θυσία. Θυηλαὶ οὖν, αἱ ἀπαρχαὶ τῶν θυσιῶν· ἤγουν αἱ θυσίαι. Φιλόχορος, Γῆς παῖδας εἶναι Θυηλὰς, ἃς πρώτας θύσαι θεοῖς.
 Etymologicum parvum theta.23.1 ` to     Etymologicum parvum theta.23.3  <Θυηλς> = θυλάκους· κυρίως εἰς οὓς τὰ θυμιάματα ἐμβάλλεται· καταχρηστικῶς δὲ καὶ πᾶσα θυσία.

[6]       Βλ. Όμηρος «Ιλιάδα» :

Il 9.220 ` to     Il 9.220 ὃ δ᾽ ἐν πυρὶ βάλλε θυηλάς.

 

[7]       Scholia in Iliadem  9.219b.1 ` to     Scholia in Iliadem  9.219b.5 <θσαι> = {ἀνώγει} ὅτι <θσαι> οὐ σφάξαι, <ὡς> ὁ Τιμόθεος (fr. 7 P. † P.M.G. fr. 783)  ὑπέλαβεν καὶ Φιλόξενος (cf. fr. 10 P. † P. M. G. fr. 823)  ὁμοίως τῇ ἡμετέρᾳ συνηθείᾳ, ἀλλὰ θυμιᾶσαι. καὶ ὅτι «θυηλάς» (Ι  220)  τὰς ἐπιθυομένας ἀπαρχάς. καὶ ἐν Ὀδυσσείᾳ (sc. ξ  446) · «ἦ ῥα καὶ ἄργματα θῦσε θεοῖσ᾽ αἰεὶ γενέτῃσιν».

Scholia in Odysseam  14.446.1 ` to     Scholia in Odysseam  14.446.3 ργματα θσε] = τὰς ἀπαρχὰς τῶν μερίδων, ἢ τὰ ἀπομερισθέντα τοῖς θεοῖς. θῦσε, δὲ, ἐθυμίασεν. οὐδέποτε γὰρ θῦσαι ἐπὶ τοῦ σφάξαι ἱερεῖόν φησι.

De adfinium vocabulorum differentia  240.1 ` to     De adfinium vocabulorum differentia  240.4  <ερεον> = καὶ <χρηστήριον> διαφέρει. ἱερεῖον μὲν γάρ ἐστι κοινῶς τὸ σφαζόμενον πρὸς θυσίαν ἅπασαν, χρηστήριον δὲ τὸἱερὸν ᾧ χρῶνται χρηστηριαζόμενοι. Ἡρόδοτος καθάπερ ἔτι καὶ νῦν, ὅταν χρηστήρια θύωσιν ἐν τῷ ἱερῷ.

De adfinium vocabulorum differentia  241.1 ` to     De adfinium vocabulorum differentia  241.4 <ερ> = τούς τε περιβόλους τῶν ναῶν καὶ τὰ σφάγια καὶ τὰὀστᾶ τῶν ἀνθρώπων, ὡς Ὑπερίδης ( fr. 49 Bl. ) ἐν τῷ Κατὰ Ἀρχιστρατίδου, καὶ τὰ ξόανα, ὡς Θεόπομπος ( FGHist 115 F 159 ) ἐν εἰκοστῇ ἕκτῃ.

De differentia vocabulorum  400.3 ` to     De differentia vocabulorum  400.5 <ἱερεῖον χρηστηρίου> = διαφέρει. ἱερεῖον μὲν γὰρ λέγουσι κοινῶς τὸ σφαζόμενον πρὸς θυσίαν ἅπασαν, χρηστήριον δὲ τὸ ἱερεῖον, ᾧ χρῶνται χρηστηριαζόμενοι.

Lexicon iota.1094.3 ` to     Lexicon iota.1094.3 <ερεον> =. σφάγιον, θῦμα.

Etymologicum magnum 468.40 ` to     Etymologicum magnum 468.41 <ερεον> = Τὸ πρόβατον. Εἴρηται διὰ τὸ ἵεσθαι, ἤγουν φέρειν, τὸ ἔριον· λοιπὸν ἱερεὺς, ὁ τὸ ἱερεῖον θύων.

Etymologicum Gudianum  iota.272.37 ` to     Etymologicum Gudianum  iota.272.51 <ερεὺς> = ὁ τὸ ἱερεῖον θύων ἤτοι προσφέρων. ἐκ τούτου   οὖν ἐκλήθη ἱερεὺς, παρὰ τὸ ἵημι τὸ πέμπω, ὁ τὰς   θυσίας ἀναπέμπων τῷ θεῷ· ἢ παρὰ τὸ ἱερεύω τὸ θύω,   ἢ παρὰ τὸ ἱερός.
<ερεὺς> = ἐκ τοῦ ἱερεῖον καλεῖσθαι τὸ πρόβατον. ἐρίον γὰρ λέγεται τὸ μαλλίον, καὶ ἔριθος ἡ γερδία.
<ερεον> = τὸ πρόβατον εἴρηται, διὰ τὸ ἵεσθαι ἤγουν φέρειν τὸ ἔριον. λοιπὸν ἱερεὺς ἐκλήθη, διὰ τὸ ἱερὸν   εἶναι. ἢ ὁ τὸ ἱερὸν εὔων ἤγουν προσφέρων.
<ερν μαρ> = παρὰ τὸ θύειν ἐν τούτῳ τῷ καιρῷ, ἤγουν ἐν τῇ μεσημβρίᾳ καὶ πρὸ μεσσημέρας ἕως πρωΐας. ἐπὶ τούτῳ γὰρ τῷ καιρῷ ἔθυον τοῖς Ὀλυμπίοις θεοῖς, ἀπὸ δὲ μεσημβρίας τοῖς Χθονίοις.
Scholia in Iliadem  9.219d.1 ` to     Scholia in Iliadem  9.219d.4  <θσαι> = ἀπάρξασθαι, b (BCE 3 E 4 ) T  ὡς τὸ «ἦ ῥα καὶ ἄργματα θῦσε» (ξ  446),   ἢ θυμιᾶσαι, ὡς τὸ «πῦρ κήαντες ἐθύσαμεν» (ι  231).  b (BCE 3 E 4 ) Καλλίμαχος δὲ κακῶς «τὸ μὲν θύος ἤρχετο βάλλειν» (fr. 5).  Ὅμηρος δὲ «θύου» (ε  60)  τοῦ θυμιάματος.
[8]       Scholia in opera et dies  sch.336-341.2 ` to     Scholia in opera et dies  sch.336-341.5
τὸ μὲν θύειν, ὅπερ εἰώθασιν οἱ νεώτεροι λέγειν, <ἔρδειν> ὠνόμαζον οἱ παλαιοὶ καὶ <ῥέζειν.> τὸ δ᾽ ἀπάρχεσθαι τῶν παρόντων διὰ τοῦ θύειν ἐδήλουν καὶ <θυηλὰς> τὰς ἀπαρχὰς ἐκάλουν· ὁ δ᾽ ἐν πυρὶ βάλλε θυηλάς, φησὶν Ὅμηρος (Ι  220 ).