Κύλικας του Οιδίποδα και της Σφίγγας


Στον κύλικα του 480-470.π.Χ. – που βρίσκεται στο μουσείο του Βατικανού – βλέπουμε τον Οιδίποδα να αντικρίζει τον εαυτό του και να προσπαθεί να καταλάβει περί της φύσεώς του.

Σφίγγα = άνθρωπος, που στέκει πάνω κίονα ιονικού ρυθμού.

Εδώ θα θυμηθούμε τον Πλατωνικό «Φίληβο», το θέμα του οποίου είναι το αν η ηδονή ή η φρόνηση είναι πιο κοντά στο αγαθό και ως εκ τούτου τι είναι αρετή, η φρόνηση ή η ηδονή. Και αυτό μέσα στα πλαίσια του ερωτήματος ποιος είναι ο πιο κατάλληλος βίος για τον άνθρωπο : αυτός μόνο με την ηδονή ή αυτός μόνο με την φρόνηση. Εν τέλει η απάντηση που δίνεται είναι ότι ούτε η ηδονή ούτε η φρόνηση αποτελούν, μεμονωμένα, το απόλυτο αγαθό για τον άνθρωπο, αλλά ο άριστος βίος αποτελεί «μείγμα» φρόνησης και ηδονής, κατά τα οποία όμως την πρώτη θέση την έχει η φρόνηση. Για να το αποδείξει δε αυτό ο Σωκράτης αντιπαραθέτει την ηδονή και την φρόνηση, εναλλάξ και με ένα προς ένα με τις τρεις μονάδες που βρίσκονται στα πρόθυρα του Αγαθού, έτσι ώστε να δήξει ότι από τα δύο είναι πιο κοντά στο απόλυτο αγαθό είναι η φρόνηση.
Λέγει ο Σωκράτης στον πλατωνικό «Φίληβο, 65a.1 – 5» : «Αν λοιπόν δεν μπορέσαμε να συλλάβουμε το Αγαθό από μια του έκφανση, παίρνοντας το από τρείς, το κάλλος, τη συμμετρία και την αλήθεια, ας πούμε ότι θα ήταν ορθότατο να θεωρήσουμε αυτό ένα και να αποδώσουμε σε αυτό την αιτία για όσα γίνονται κατά την ανάμειξη και ότι εξαιτίας αυτού, που είναι αγαθό, έχει γίνει και αυτή τέτοιου».

Ως εκ τούτο οι ρυθμοί των ναών αποτελούν έκφραση των τριών αυτών μονάδων.
Και πράγματι όπως λέει ο Βιτρούβιος, στο «περί Αρχιτεκτονικής, Βιβλίο IV, κεφ.1» ο Δωρικός ρυθμός μιμείται την Ισχύ μιας και μιμούταν την στήριξη μεγάλων βαρών και άρα αποτελεί μίμηση την Συμμετρίας, εμμέσως πλην σαφώς αντιστοιχίζει τον Ιωνικό ρυθμό με τον Νου και κατ’ επέκταση με την Αλήθεια – μιας και αναλογικά τον αντιπαραβάλλει με το κρανίο και τα μαλλιά μιας όμορφης γυναίκας – ενώ τον Κορινθιακό ρυθμό με το Κάλλος, μιας και λέγει ότι ο ρυθμός αυτός μιμείται την λεπτότητα και την χάρη μιας γυναίκας.
Επί παραδείγματι ο ναός της Παρθένου Αθηνάς αλλά και ο ναός του Διός στην Ολυμπία, αντιστοιχούν στην Συμμετρία, κατά την έννοια ότι οτιδήποτε συμβαίνει ενδοκοσμικά είναι αποτέλεσμα συγκλήσεως μοιρών, δηλ. αποτέλεσμα γεωμετρικών συμμετρικών δομών (π.χ. γεγονότα που τοπολογικά ή χρονικά λαμβάνουν χώρα συμφώνως με τον χρυσό αριθμό Φ ή το Π).
Ενώ το Ερέχθειο, όπου μέρος του είναι και ο ναός της Αθηνάς Πολιάδας, αλλά και ο ναός της απτέρου Αθηνάς Νίκης στην Ακρόπολη των Αθηνών, ως ιωνικού ρυθμού ναοί, αντιστοιχούν ο μεν ναός της Νίκης στην «ταχύτητα» του Κόσμου της Ακροπόλεως (που πρέπει να κατακτήσει κάποιος για να μπορεί να αντιλαμβάνεται τον αυτό Κόσμο) το δε Ερέχθειο στην Αλήθεια του Κόσμου της Αθηνάς – που θα πρέπει να κατακτήσει κάποιος εάν θέλει να καταφέρει να ενιδρυθεί στις νοήσεις του Διός.

Η Σφίγγα είναι σύμβολο της διττής ζωής της ψυχής : της πρώτης και νοητικής και της δεύτερης και περί τα σώματα μερισμένης: Ο Μιχαήλ Ψελλός σχετικά με την Σφίγγα στον μύθο του Οιδίποδα μας λέγει :
<<θηριώδη καὶ ἀνθρωπίνην καὶ θεοειδῆ. ἀλλ᾽ ἐν μὲν τῇ θηριώδει σωματικὰ πάντα καὶ θεῖον οὐδέν, ἐν δὲ τῇ θείᾳ φιλόσοφος ἡ διεξαγωγὴ καὶ κατάργησις τῶν αἰσθήσεων, ἐν δὲ τῇ μέσῃ καὶ ἀνθρωπίνῃ σύμμιξις ἐξ ἀμφοῖν• ἐνταῦθα γὰρ οὔτε θηρίον ἐσμὲν οὔτε θεός, ἀλλ᾽ ἀμφότερα, καὶ οὐδὲ ἀμφότερα καθαρῶς. ἐν τίνι οὖν τῶν τριῶν ζωῶν εὑρηκέναι τὴν Σφίγγα οἰόμεθα; ἢ δῆλον ἐν τῇ μέσῃ καὶ ἀνθρωπίνῃ• οὔτε γὰρ ἄνθρωπος αὕτη τελέως, ὅτι θηρίον τὰ μετὰ τὴν ἰξύν, οὔτε θὴρ ἀκριβῶς, ὅτι τὰ πρὸ τοῦ ὀμφαλοῦ ἄνθρωπος. ἐβούλετο μὲν γὰρ πᾶσαν τὴν κάτω γένεσιν καταλιπεῖν καὶ διόλου παρθένος εἶναι καλή, ἀλλ᾽ ἡ φαντασιώδης ζωή, οἷον ἀφιπταμένην τοῦ σώματος κατασχοῦσα ταύτην, τὸ κάτω μέρος αὐτῆς ἀπεκτήνωσε. διὰ τοῦτο ὁμιλεῖ μὲν ἀνθρωπίνῃ φωνῇ, ἀσαφῆ δὲ φθέγγεται καὶ δυσνόητα, ὅτι μὴ διόλου σοφὴ ἵνα καὶ σαφής.>>
Και :
<< Ἔστι δὲ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ πράγματος δηλωτικόν• μελλούσης γάρ πως ἀποπτῆναι τοῦ σώματος τῆς ψυχῆς, τὸ μὲν ἄνω μέρος αὐτῆς ἐκπέφευγε, τὸ δὲ κάτω σφίγγεταί πως ὑπὸ τῆς φαντασίας καὶ ἐπέχεται πρὸς τὴν γένεσιν. διὰ τοῦτο ὃ μὲν ἀπέπτη εὐπρόσωπος παρθένος ἐγένετο, οἷον ἀδιάφθορος νοῦς καὶ ἀκήρατος καὶ γυμνὸς τῆς ἔξω περιβολῆς, ὃ δὲ κατεσχέθη θηρίον ἐστὶ τετριχωμένον τοὺς πόδας καὶ ἀκ μάζον τοῖς ὄνυξιν, ὡς εἶναι τὸ ξύμπαν τῆς Σφιγγὸς ἢ φαντασία νοῦ μετέχουσα ἢ νοῦς ἐπισυρόμενός τι καὶ τῆς κάτω γενέσεως. ἀσαφὴς οὖν αὐτῇ καὶ ἡ φύσις καὶ ἡ φωνή. Διὰ ταῦτα καὶ τὸν ἄνθρωπον ὑπαινίττεται, δίπουν αὐτὸν τερατολογοῦσα καὶ τετράπουν καὶ τρίπουν. τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστιν• οἱ ἀριθμοὶ κατὰ τοὺς Πυθαγορείους τῶν πραγμάτων εἰσὶ δηλωτικοί• ….. δύναται οὖν αὐτοῖς ὁ τέσσαρα ἀριθμὸς ὡς μὲν τετράγωνος τὴν θείαν φύσιν, διότι προσέοικε τῇ μονάδι, ὡς δὲ ἄρτιος τὴν κάτω καὶ γεννητήν, ὅτι διαίρετός ἐστιν. ἀλλ᾽ ἐνταῦθα ὁ τέσσαρα τὴν χείρονα ἡμῖν φύσιν δηλούτω, τὴν σωματικήν φημι καὶ στοιχειώδη• ὁ δὲ τρία, ἐπεὶ μονάδι τοῦ τέσσαρα ἀπολείπεται, κρείττων ἐστὶν ἐκείνου καὶ τελεώτερος• ὁ δὲ δύο τὴν ἀμφίβολον δεικνύτω προαίρεσιν, πρὸς ἑκατέρους τοὺς βίους ῥέπουσάν τε καὶ μετακλινομένην. γεννώμενος οὖν ὁ ἄνθρωπος πρῶτον μὲν τετραδικός ἐστι, σωματικὸς τὸ ὅλον καὶ στοιχειώδης, μηδὲν μὲν ἐννοῶν νοερόν, πρὸς δὲ τὴν γῆν ἰλυσπώμενος• ἁπτόμενος δὲ τοῦ φρονεῖν δυαδικὸς γίνεται, ἐνταῦθα ἢ ἐνταῦθα μετακλινόμενος καὶ πρὸς ἑκάτερον τῶν βίων μετατιθέμενος, τοῦ χείρονός φημι καὶ τοῦ κρείττονος• γηράσκων δὲ καὶ πρὸς τὴν φρονοῦσαν ἡλικίαν προκόπτων τριαδικὸς εὑρίσκεται ἀπηκριβωμένος τῷ ὄντι καὶ τέλειος• ὑποβάλλεται γὰρ αὐτῷ ἔξωθεν οἷά τις βακτηρία ὁ ἀκήρατος νοῦς, ἐν ᾧ δὴ σκηριπτόμενος ἀνέχει τὴν κεφαλὴν καὶ συνέχει τὴν οὐσίαν τῆς φύσεως. τοιοῦτός ἐστιν ὁ τετράπους καὶ δίπους καὶ τρίπους ἄνθρωπος.>>

Εξ ου και σε σχόλιο του αρχαίου σχολιαστή σχετικά με το αφεγγές φώς που ορά ο Οιδίποδας άμα την τύφλωση του λέγεται :
Scholia in Sophoclem OC.1549.1 – 2 : <φῶς ἀφεγγές> = ὃ τῷ νῷ ὁρᾶται, οὐ τοῖς αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς,

Αυτή η οδός είναι η Φιλοσοφία, μιας και συμφώνως με τον Ιεροκλής στο “υπόμνημα στα χρυσά Έπη του Πυθαγόρα, 1.1 – 2.1” : “Η φιλοσοφία είναι κάθαρση και τελείωση της ανθρώπινης ζωής : κάθαρση από την υλική αλογία και του θνητού σώματος, τελείωση ως ανάκτηση της κατάλληλης ευδαιμονίας, η οποία οδηγεί στην ομοίωση με το θείο.”
Εξ ου και ο Μιχαήλ Ψελλός λέγει : <<γεννώμενος οὖν ὁ ἄνθρωπος πρῶτον μὲν τετραδικός ἐστι, σωματικὸς τὸ ὅλον καὶ στοιχειώδης, μηδὲν μὲν ἐννοῶν νοερόν, πρὸς δὲ τὴν γῆν ἰλυσπώμενος• ἁπτόμενος δὲ τοῦ φρονεῖν δυαδικὸς γίνεται, ἐνταῦθα ἢ ἐνταῦθα μετακλινόμενος καὶ πρὸς ἑκάτερον τῶν βίων μετατιθέμενος, τοῦ χείρονός φημι καὶ τοῦ κρείττονος• γηράσκων δὲ καὶ πρὸς τὴν φρονοῦσαν ἡλικίαν προκόπτων τριαδικὸς εὑρίσκεται ἀπηκριβωμένος τῷ ὄντι καὶ τέλειος• ὑποβάλλεται γὰρ αὐτῷ ἔξωθεν οἷά τις βακτηρία ὁ ἀκήρατος νοῦς, ἐν ᾧ δὴ σκηριπτόμενος ἀνέχει τὴν κεφαλὴν καὶ συνέχει τὴν οὐσίαν τῆς φύσεως. τοιοῦτός ἐστιν ὁ τετράπους καὶ δίπους καὶ τρίπους ἄνθρωπος. >>

Αυτό που αναπαρίσταται με Σφίγγα είναι αφενός ο άνθρωπος στην ολότητά του (ως «κράμα» αποτελούμενο από λογική – αΐδια ψυχή και θνητής-άλογης ψυχής συν τις 2 ζωές που αναλογούν σε κάθε μέρος μας), αφετέρου η προσπάθεια του να επιστρέψει στα νοητά και στους Θεούς!
Με την ιστορία του Οιδίποδα και το αίνιγμα της Σφίγγας είναι δοσμένο με ένα άλλο τρόπο το Δελφικό «Γνώθι Σ’ αυτόν» : Τι είσαι ρωτά, επί της ουσίας, η Σφίγγα τους διερχόμενους, και εκείνοι δεν γνωρίζουν ότι είναι άνθρωποι. Μόνο ο Οιδίποδας φτάνει στην αυτογνωσία.

Ο Κάθε άνθρωπος, λοιπόν, που θέλει να αναχθεί στα νοητά και στους Θεού, έχει μόνο μία οδό : την Φιλοσοφία – μια οδός επίμονη και χρονοβόρα., εξ ου και Οιδίποδας, σημαίνει και αυτόν που έχει πρησμένα πόδια. Για να κατακτήσει την γνώση της ουσίας του, να νικήσει την Σφίγγα. Την άλογη ζωή που είναι δημιούργημα της Φύσεως που Αρτέμιδα εφορεύει.

Ευστάθιος Δ. Κεφάλας (Αμφικτύων) – 16/1/2015